Czy Europa wyrzeka się swoich korzeni ?

 Ocena tożsamości europejskiej.

 

    Pojęcie tożsamości  zawarte w „Słowniku języka polskiego” sprowadza się do  „bycia tym samym” , a więc do „identyczności”. Oznacza zatem identyfikację  z jakąś grupą społeczną lub wspólnotą. Jeden z polskich historyków Henryk Samsonowicz  w eseju pt.: ”Mit Europy” uważa ,że „tożsamość jest pojęciem zmiennym przestrzennie, niejednolitym społecznie w różnych czasach , zawierającym jednak zbiór identycznych lub podobnych wartości”.  Pojęcie tożsamości  wydaje się szczególnie przydatne w wyjaśnianiu działań społecznych i niektórych procesów kulturowych. Zatem mówiąc  o  ewentualnym kryzysie tożsamości   myśli  się  o procesie przekształceń dokonywanych zarówno w sferze wartości jak też świadomości społecznej. Rozważając zagadnienie   tożsamości europejskiej wskazuje się najczęściej na źródła naszego dziedzictwa kulturowego, zarówno greckiego, rzymskiego jak też judeochrześcijańskiego, Kultura grecka, a dokładniej kultura ateńska legła bowiem u podstaw tradycji filozofii i nauki w Europie. Niezatarte piętno na naszej kulturze odegrały przecież rozwinięte w starożytnej Grecji  takie nauki jak : astronomia, filozofia i  medycyna.
    Innym fundamentem europejskiej tradycji jest Rzym z językiem łacińskim stanowiącym ogólnoeuropejski język warstw wykształconych, z którego rozwinęły się rozpowszechnione na świecie języki romańskie. Oprócz tego w czasach rzymskich powstał racjonalny system  prawny ustanawiający prawa i obowiązki jednostki,  wnosząc tym samym wkład  w  teorię prawodawstwa. Judeochrześcijańskiej  tradycji zawdzięcza Europa między innymi monoteizm czyli wiarę w jednego Boga oraz pojęcie osoby ludzkiej stworzonej na jego podobieństwo. Człowiek podniesiony do godności Bożego dziecka mógł więc otaczający go świat przyrody pozbawić rangi bóstwa, a zarazem nadać większe znaczenie swemu człowieczeństwu. Do dziedzictwa Europy zalicza się również uniwersalizm i wyznawanie wspólnych wartości humanistycznych takich jak np. wolność, solidarność oraz prawa człowieka. W odniesieniu do teraźniejszości  Karta Praw Podstawowych UE może  z pewnością zostać uznana za wyraz tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim i  może być wykorzystywana przez Trybunał Sprawiedliwości jako źródło inspiracji  w jego działaniach na polu ochrony praw podstawowych. Karta Praw Podstawowych UE obejmuje bowiem katalog najważniejszych praw człowieka uznawanych we  Wspólnotach Europejskich. W ogromnej mierze stanowi ona powtórzenie norm  już istniejących w innych dokumentach tj. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zapisach Traktatów Europejskich oraz wyrokach sądownictwa europejskiego,  choć są także zupełnie nowe regulacje, dotyczące  np. zakazu klonowania ludzi, handlu ludzkimi organami czy zakazu stosowania praktyk eugenicznych.  W ten sposób w jednym dokumencie udało się zebrać najistotniejsze uregulowania dotyczące praw podstawowych, które już zapisano  jak i nowe zasady wychodzące naprzeciw problemom naszych czasów.

    Karta Praw Podstawowych UE została ujęta w taką formę, że bez redakcyjnych zmian może stanowić część Traktatu Konstytucyjnego UE. W wyniku dyskusji w Konwencie zdecydowano o włączeniu jej do głównego tekstu Konstytucji jako część II Konstytucji, co  skutkuje tym ,że Karta Praw Podstawowych UE  będąc tekstem normatywnym stanowi istotny krok naprzód w ochronie praw jednostki. Analizując zagadnienie tożsamości europejskiej nie można też  pominąć liberalnej demokracji i  multikulturalizmu wyrażonego w unijnej dewizie ”zjednoczeni w różnorodności” oraz historycznej wspólnocie losów. Nikolaus Lobkowicz  w publikacji pt.: ”Czas kryzysu , czas przełomu ” wypowiada się, że „ jesteśmy jak żadna inna kultura skłonni szukać  celów i zadań na drodze interpretacji naszych dziejów: w pewnym sensie tylko na tym polega duchowy testament Europy”. Ustosunkowując się do powyższego  stwierdzić należy ,że nie jest pozbawiona słuszności wypowiedź, iż  Europa to stan ducha czyli niewymierne i trudne do określenia zjawisko. Ale Europa to także świadomość odrębności mieszkańców starego kontynentu, którzy w zetknięciu z innymi cywilizacjami dążą do uzyskania przewagi konkurencyjnej nad nimi. Współczesna Europa to  przede wszystkim   wysokie  standardy w nauce, przemyśle, rolnictwie i ochronie środowiska. Podkreślanie znaczenia tego atutu oraz stawianie czoła wspólnym dla całego kontynentu wyzwaniom takim jak terroryzm, kryzys państwa opiekuńczego, rosnąca konkurencja gospodarcza ze strony Chin  czy USA i walka z nielegalną imigracją  to spoiwa, które mogłyby zjednoczyć Europejczyków. Na świadomość bycia Europejczykiem najsilniej działają jednak takie elementy jak:  wspólna waluta euro, obywatelstwo europejskie i związany z nim paszport UE. Głównym powodem wprowadzenia euro była rywalizacja między krajami UE , a USA. Oczywiście efektem zastąpienia walut narodowych jedną wspólną walutą w krajach , które po spełnieniu  warunków konwergencji   przystąpiły do strefy euro  jest zniknięcie ryzyka kursowego i kosztów transakcyjnych związanych z wymianą walut  oraz wzrost  porównywalności cen. W rezultacie  takie rozwiązanie ułatwiło prowadzenie wspólnej polityki gospodarczej i handlowej . W aspekcie tożsamości europejskiej bardzo ciekawa jest symbolika euro.

    Grecka litera epsilon przecięta dwoma równoległymi  poziomymi liniami  może symbolizować antyczne korzenie  cywilizacji europejskiej , ale również   może nawiązywać do podobnie przekreślonych znaków przyjętych dla głównych walut świata. Ważny wkład w kształtowanie  europejskiej tożsamości wniósł  Europol. Jako instytucja utworzona na mocy Traktatu z Maastricht ma ona za zadanie usprawniać  współpracę państw członkowskich UE w dziedzinach takich jak : zwalczanie  przemytu narkotyków, terroryzmu i innych  form przestępczości zorganizowanej. Analizując  tożsamość wskazać należy na  jeden z  istotnych jej elementów. Identyfikacja z jakąś grupą czy wspólnotą rodzi  bowiem odpowiedzialność za jej kształt i przyszłość. Automatycznie takie poczucie odpowiedzialności  za  budowanie tożsamości europejskiej i rozwijanie jej w obywatelach winno spoczywać na państwach  członkowskich  Unii Europejskiej ,które związane są ściśle  z losami Europy nie tylko terytorialnie, ale także kulturowo i ekonomicznie.

                                               

Maria Haluch - Grądalska